Harf/Lafız-Söz/Anlam İlişkisinin Edebî Yönü ve Genc-i Esrâr-ı Ma’nî ile Temsilî (Analojik) Anlatımı

NURAN ÖZTÜRK
1.394 263

Öz


Şairler, yazarlar eserlerinde çoğu zaman harf/lafız-söz/anlam ilişkisini işaret etmişlerdir. Bazı eserlerde bu ilişki daha vurgulu biçimde ele alınmıştır. Meselâ, Doğu Türkçesi’nden Mahzenü’l-Esrâr’ın şâiri Haydar Tilbe ya da Batı Türkçesi’nden Meşâirü’ş-Şuarâ yazarı Âşık Çelebi gibi sanatçılar adı geçen kitaplarda söz/anlam konusuna müstakil bölümler ayırmışlardır.

Bu tür örneklerin 16. yüzyıldan itibaren arttığı görülür. Fuzûlî’nin kimi beyitlerinde bu ilişkiyi anlatan örnekler vardır. 17. yüzyıl şairi Nef’î’’nin de sözün (ma’nânın) gücü hakkında yazdıkları dikkat çekicidir. Bununla birlikte mutasavvıf şairlerin “söz/anlam”a verdikleri önem çok daha çarpıcıdır. 19. yüzyıl şairi Ahmet Kuddûsî bu örneklerdendir. Tıpkı onun gibi 16. yüzyılda yaşamış şair Şaban Nidâî’nin söze (ma’nânın) son derece kıymet vermesi onu bu konuda mutasavvıf olmayan şairlerden ayırmıştır.

Nidâî’nin Genc-i Esrâr-ı Ma’nî adlı eserinde konuyla ilgili ayrı bir bölüm bulunmaktadır. O, “söz” için “gönlün ve canın tercümanıdır” der. Hatta ona göre, “varlık” cisimken “söz”, candır. Böylece Genc-i Esrâr-ı Ma’nî’de “söz”, filolojinin terimlerinden biri olmaktan çok, mistik dünyanın bir anahtarıdır.

Bu makalede, “lafız-anlam” ilişkisinin kavram karşılığından genel olarak bahsedilip sözü edilen kitaptaki lafız-anlam ilişkisine dair bazı örnekler üzerinden bir değerlendirme yapılarak “ma’nânın”/anlamın gelenekteki karşılığının tespitine katkı sağlanmıştır.


Tam metin:

PDF

Referanslar


Akkuş, Metin. (1993), Nef’î Divanı, Akçağ Yayınları, Ankara.

Ankaralı Hekim Nidâî. (2011). Genc-i Esrâr-ı Ma’nî (İnceleme-Metin), (Haz.) Nuran Öztürk, Karahan Kitabevi, Adana.

Âşık Çelebi. (2010), Meşâ’irü’ş-Şu’arâ (İnceleme-Metin), (Haz.) Filiz Kılıç, İstanbul Araştırmaları Enstitüsü Yayınları C. 1, İstanbul.

Ayverdi, İlhan. (2011), Misalli Büyük Türkçe Sözlük, Kubbealtı Yayınları, C.2., İstanbul.

Develioğlu, Ferit. (2001), Osmanlıca Türkçe Ansiklopedik Lügat, Aydın Kitabevi, Ankara.

Doğan, Ahmet. (2002), Kuddûsî Dîvânı, Akçağ Yayınları, Ankara.

Göka, Erol-Topçuoğlu, Abdullah vd. (1995), Önce Söz Vardı (Yorumsamacılık Üzerine Bir Deneme), Vadi Yayınları, Ankara.

Gözütok, Avni. (2008), Haydar Tilbe Mahzenü’l-Esrâr (Gramer-Metin-Dizin-Tıpkıbasım), Fenomen Yayınları, Erzurum.

Güneş, Mustafa. (2000), Eşrefoğlu Rûmî Dîvânı (İnceleme-Karşılaştırmalı Metin), Ankara.

Güngör, Erol. (1998), Şahıslararası İhtilafların Çözümünde Lisanın Rolü, Ötüken Yayınları, İstanbul.

Hançerlioğlu, Orhan. (1975), İnanç Sözlüğü Dinler-Mezhepler-Tarikatler-Efsâneler, Remzi Kitabevi, İstanbul.

Kam, Ferit. (1994), Vahdet-i Vücûd, Sadeleştiren: Ethem Cebecioğlu, Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, İstanbul.

Kılıç, Mahmut Erol. (2009), Sûfî ve Şiir Osmanlı Tasavvuf Şiirinin Poetikası, İnsan Yayınları, İstanbul.

Kuddûsî Dîvânı. (2002), (Haz.) Ahmet Doğan, Akçağ Yayınları, Ankara.

Mevlânâ Celâleddin Rûmî. (1991), Mesnevî, Çeviren: Veled Çelebi İzbudak, C. VI, MEB Yayınları, İstanbul.

Porzig, Walter. (1990), Dil Denen Mucize, Çeviren: Vural Ülkü, Kültür Bakanlığı Yayınları, 1.C., Ankara.

Şenödeyici, Özer. (2006), “Nef’i’nin Bir Şiirinden Hareketle Divan Şiirinde Söz Kavramı”, Milli Eğitim Aylık Dergi Temmuz-Ağustos, Ankara.

Şensoy, Sedat. (2003), “Lafz”, DİA, C. 27, Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, Ankara.

Tarlan, Ali Nihad. (1998), Fuzûlî Divânı Şerhi, Akçağ Yayınları, Ankara.

Yıldız, Musa. (2002), Bir Dilci Olarak Ali Kuşçu ve Risâle fi’l-İstiâresi, Kültür Bakanlığı Yayınları, Ankara.